شمنیسم

شمنیسم را می توان بتوان یکی از اشکال دینداری ماقبل ادیان بزرگ و توحیدی نامید.مستندات و پژوهش های انجام شده در نقاط مختلف دنیا حاکی از قدرت فوق العاده انسان در ارتباط با ماوراالطبیعه و بهرگیری از حس ششم دارد. مناسک بسیار شگفت انگیز شمن ها در نقاط مختلف دنیا و نیز آیین ها و رفتارهای رمزآلود آنان دستمایه تحقیقات بزرگ و مفیدی شده است.آيين شمنيسم مبتني بر اين اعتقاد است كه جهان مرئي، تحت سلطه نيروها يا ارواح غير مرئي است كه بر حيات موجودات زنده تأثير مي‌گذارند.

 

بر خلاف آنيميسم (animism) كه همه افراد جامعه مي‌توانند آن را به كار گيرند، شمنيسم نياز به دانش يا تواناييهاي ويژه‌اي دارد. شمنها، مثل كشيشها نيستند كه انجام اين آيين، شغل دائمي‌شان باشد.شمنها با كمك ابزاري خاص و آدابي ويژه، همچون راه رفتن روي زغال گداخته، با ارواح ارتباط برقرار مي‌كنند و با رها كردن بدن خود و سير در آسمانها، از آنها پاسخ مقتضي را مي‌گيرد. او براي انجام اين كار، از دف استفاده مي‌كند؛ زيرا ريتم پي‌درپي و موزون دف كه شبيه به ضربان قلب است، شمن را به حالت خلسه فرو مي‌برد.

شمن در عالم خلسه با ارواح صحبت مي‌كند و از آنها كمك مي‌‌گيرد. البته ارواح شرير و نيكوكار تأثيرات متفاوتي دارند و فقط يك شمن متخصص مي‌تواند ارواح شرير را تحت تسلط خود نگه دارد. او همچنين بايد مانع سرگرداني ابدي روح بيمار خود شود.شمنیسم شمن‌باوران معتقدند که به‌وسیلهٔ تماس با ارواح می‌توان بیماری و رنج افراد را تشخیص داد و درمان کرد و یا در افراد ایجاد بیماری و رنج نمود. از این دیدگاه شمن‌باوری مانند آیین زار یکی از روش‌های جادوپزشکی است. توان پیشگویی آینده نیز یکی دیگر از باورها در شمن‌گرایان است.سنت شمن‌باوری از دوران پیش از تاریخ در سراسر جهان وجود داشته است.

بزرگان دینی که سنت‌های شمن‌باورانه را می‌شناسند و اجرا می‌کنند شمن نامیده می‌شوند. شمن‌ها مدعی هستند که می‌توانند با روح خود به جهان‌های دیگری سفر کرده و با دیگر ارواح تماس بگیرند. آن‌ها معتقدند که با این کار قادرند میان جهان مادی و جهان روحانی توازن برقرار کنند.

ریشهٔ واژه

واژهٔ شمن از زبان تونغوزی سیبری گرفته شده و در اصل به معنی «دانا» است. برخی این واژهٔ تونغوزی را به نوبه خود وام‌واژه‌ای می‌دانند که از واژه سرمن سانسکریت به معنی «پارسا» گرفته شده‌است ولی ارتباط این دو واژه کاملاً اثبات نشده‌است.کاربرد واژهٔ شمن در فارسی پیشینه‌ای طولانی دارد و در سروده‌های بزرگان شعر پارسی نمونه‌ها متعددی از کاربرد آن دیده می‌شود.

پیشینه

شمن‌باوری کهن‌ترین رسوم انسان برای درمان و پزشکی است. روش‌های شمنی در دوران دیرینه‌سنگی یعنی حدود ۲۵ هزار سال پیش در میان شکارچیان سیبری و آسیای میانه پدید آمد. سنت‌های شمنی در میان مردمان گوناگونی از جمله اسکیموها، سرخ‌پوستان، قبایل آفریقا، و اقوام ترک‌تبار و مغول حضور دارند. بوداگرایی تبتی نیز یکی از منابع و ماخذ سترگ شمنیسم است.

 

پیروان شمنیسم بر این باورند که شمن‌ها می‌توانند به حالت خلسه روحی دست پیدا کنند و از این طریق به بُعدهای دیگر واقعیت سفر کنند. شمن‌ها معتقدند که همه آفریده‌ها، از جمله سنگ و درخت و کوه‌ها زنده‌اند. در باور خود؛ آن‌ها برای رسیدن به مقصود خود با این نیروهای طبیعی نیز کار می‌کنند.برای رسیدن به خلسه، شمن‌ها از راه‌های گوناگون از جمله رقص و حرک تکراری، تلقین به خود، تمرکز بر یک ریتم مکرر و استفاده از مواد روان‌گردان استفاده می‌کنند.

دنیای عجیب شمن ها

در بعضي از جوامع، قدرت شمنيسم موروثي است و در بعضي از آنها، شمنها «فرا خوانده مي‌شوند.» آنچه كه نزد غربيها بيماري روان‌پريشي تلقي مي‌شود، در قبايلي كه به شمنها اعتقاد دارند، تسخير روح و معالجه آن به دست شمن ميسر است. در بعضي از قبايل آمريكاي جنوبي، شمنها در روياي بيمار فرا خوانده مي‌شوند و در ساير جوامع، شمنها، خود نوع درمان را تعيين مي‌كنند. هنديها سعي مي‌كنند از طريق «درخواست ديدن روح» با ارواح ارتباط برقرار كنند و بعضي از قبايل آمريكاي جنوبي براي حفاظت خانواده‌شان در مقابل دشمنان، نزد شمنهاي كارآمد دوره مي‌بينند. شمنها با توجه به نوع كار خود، تابوهاي خاصي را مشاهده مي‌كنند.
شمنها مي‌توانند قربانيان جادوگرها را معالجه كنند. در بسياري از جوامع، مردمان اعتقاد دارند كه شمنها هم مي‌توانند بيمار را نجات دهند و هم قادرند آنها را بكشند. شمنها غالباً از قدرت و اعتبار اجتماعي بالايي برخوردارند؛ اما، گاهي اوقات هم چنين تصور مي‌شود كه ديگران را آزار مي‌دهند و از اين رو، افراد از آنها مي‌ترسند. اغلب شمنها مرد هستند، ولي در بعضي از جوامع، شمنهاي زن هم وجود دارند.


شمن قادر به ديدن است و مي‌تواند ديد خود را هدايت كند. او پيامها را از طريق اعصاب دريافت و از طريق گلو يا دست منتقل مي‌كند. شمن براي عروج به عالم بالا، تسليم نوعي بيماري مي‌شود كه دو، سه، هفت يا نه روز طول مي‌كشد و او در اين مدت، بي‌هوش در چادر خود مي‌ماند و با طي مراحلي دشوار، به يك شفادهنده تبديل مي‌شود.در سراسر جهان، در آيين شمنيسم، دف بيش از هر سازي به كار گرفته مي‌شود. در ميان قبايل مختلف دنيا در سيبري، آسيا و آمريكاي جنوبي، مي‌توان دف را به شكلهاي گوناگون ديد. شمنها به كمك دف، جادوي موسيقي را به كار مي‌گيرند.

دف عموماً به شكل گرد يا بيضي و مسطح است. در آمريكاي جنوبي، معمولاً از پوست بوفالو ساخته مي‌شد، ولي امروزه از پوست بز يا گوزن استفاده مي‌شود. مردم سيبري از پوست شتر براي ساختن دف استفاده مي‌كنند. در آيين شمنيسم، درختي كه براي ساختن حلقه دف به كار مي‌رود، درخت خاصي است كه توسط روح شمن تعيين مي‌شود و يا درختي است كه صاعقه آن را زده و روي زمين افتاده و ريشه‌هايش رو به آسمان است. در اثر اين انتخاب روحاني، درخت تبديل به عنصري مي‌شود كه به شمن امكان مي‌دهد هنگام نواختن دف، به محور جهان (آواتاري) دست يابد و توسط آن به آسمان صعود كند.

در بعضي از قبايل سيبريايي، حلقه و پوست دف را با الكل مي‌شويند تا به زعم آنها شور و نشاط پديد آيد. تزئينات دف هم بر اساس تصميم شمن، روي دف كشيده مي‌شود و نشانه قدرت شفادهندگي اوست. نقاشيهاي روي دف يا تزئيناتي كه به آن آويخته مي‌شوند، در واقع نمادي از عالم بالا در عالم صغير هستند و از همين رو، استفاده از دف، براي شمن ضروري است. دف به شمن كمك مي‌كند كه به مركز جهان راه يابد و سپس به سوي آسمانها پرواز كند. او همچنين به مدد دف، ارواح را احضار مي‌كند و با جهان فرا طبيعي، ارتباط برقرار مي‌سازد. ضربه‌هاي دف با ضربه‌هاي قلب شمن هم‌زمان مي‌شوند و حاصل اين هماهنگي، نوعي تركيب نيروي حياتي شمن با نيروي كيهاني را پديد مي‌آورد. شمنها معمولاً در اين حالت، 160 تا 220 ضربه در هر دقيقه به دف مي‌زنند كه البته هر شمني بايد، ريتم خودش را كشف كند.

برای مطالعه بیشتر در منابع فارسی به کتاب شمنیسم، اثر الیاده و ترجمه محمد کاظم مهاجری مراجعه فرمائید.

منابع:

1. ویکی پدیا


2. توحیدی، عماد،1390، دف در آیین شمن،سایت انتشارات سوره مهر، 1391

تیسفون